Haberlerde sık geçen "Nikkei yüzde 5 düştü" ya da "Dow Jones 1.101 puan kaybetti" gibi ifadeler, bir grup hissenin fiyat hareketini tek bir sayıda özetleyen borsa endekslerine dayanır. Bu rehberde endekslerin ne olduğunu, nasıl hesaplandığını ve en çok izlenen endekslerin birbirinden farkını anlatıyoruz.

Endeks nedir?

Borsa endeksi, belirli kurallara göre seçilmiş hisselerin fiyatlarındaki değişimi tek bir değerle gösteren göstergedir. Endeksin bir başlangıç tarihi ve o tarihte verilen bir baz değeri (örneğin 100) vardır. Sonraki her değer, seçilen hisselerin fiyatlarının baz döneme göre ne kadar değiştiğini gösterir.

Endeksler, endeks sağlayıcı denen kuruluşlarca hesaplanır ve kuralları (metodoloji) bu kuruluşlarca yayımlanır. Örneğin S&P 500 ve Dow Jones'u S&P Dow Jones Indices, Nikkei 225'i Japon Nikkei grubu, BIST 100'ü Borsa İstanbul hesaplar.

İki temel hesaplama yöntemi

1. Piyasa değeri ağırlıklı endeksler: Her şirketin endeksteki ağırlığı, piyasa değerine (hisse fiyatı × hisse sayısı) göre belirlenir. Çoğu endeks yalnızca halka açık (dolaşımdaki) payları hesaba katar. Bu yöntemde büyük şirketlerin fiyat hareketleri endeksi daha çok etkiler. S&P 500, Nasdaq Bileşik, Kospi, Taiex ve BIST 100 bu yöntemle hesaplanır.

2. Fiyat ağırlıklı endeksler: Şirketin büyüklüğüne değil, hisse fiyatının kendisine bakılır. Fiyatı yüksek olan hisse, endeksi daha çok etkiler. Dow Jones Sanayi Ortalaması ve Nikkei 225 bu yöntemi kullanır.

YöntemAğırlığı belirleyenÖrnek endeksler
Piyasa değeri ağırlıklıŞirketin (halka açık) piyasa değeriS&P 500, Nasdaq Bileşik, Kospi, Taiex, BIST 100
Fiyat ağırlıklıHisse fiyatıDow Jones, Nikkei 225

Sık izlenen endeksler

EndeksÜlkeKapsam
S&P 500ABDABD'nin büyük ölçekli yaklaşık 500 şirketi
Dow Jones Sanayi OrtalamasıABD30 büyük ABD şirketi
Nasdaq BileşikABDNasdaq borsasında işlem gören hisselerin tamamına yakını
Nikkei 225JaponyaTokyo Borsası'ndaki 225 hisse
KospiGüney KoreKore Borsası ana pazarındaki hisseler
TaiexTayvanTayvan Borsası'ndaki hisseler
Şanghay BileşikÇinŞanghay Borsası'ndaki hisseler
BIST 100TürkiyeBorsa İstanbul'da seçilen 100 şirket

Nasdaq Bileşik endeksinde teknoloji şirketlerinin ağırlığı yüksek olduğu için bu endeks teknoloji hisselerindeki hareketlerin göstergesi olarak sık kullanılır. Tayvan ve Güney Kore endekslerinde de yarı iletken şirketlerinin payı yüksektir.

Puan mı, yüzde mi?

Endeksler farklı seviyelerden hesaplandığı için puan cinsinden değişimler birbiriyle karşılaştırılamaz. 19 Kasım'da Dow Jones 1.101 puan, Nasdaq ise 550 puan kaybetti; ancak yüzde olarak Nasdaq'taki düşüş (yüzde 2,25) Dow Jones'takinden (yüzde 2,19) daha büyüktü. Bu nedenle endeksleri karşılaştırırken yüzde değişime bakmak gerekir: Wall Street'te sert düşüş: Nasdaq yüzde 2,25, Dow Jones yüzde 2,19 geriledi.

Aynı şekilde 20 Kasım'da Nikkei 225 yaklaşık 3.008 puan, Kospi ise 268 puan değer kaybetti; yüzde olarak ise iki endeksin kaybı birbirine yakındı (yüzde 5,06 ve yüzde 5,21): Asya borsalarında sert düşüş: Nikkei yüzde 5,06, Kospi yüzde 5,21 geriledi.

Endeksler neden değişir?

Endeks hesaplamasına giren hisseler sabit değildir. Endeks sağlayıcıları belirli aralıklarla endeksi gözden geçirir; piyasa değeri, işlem hacmi ya da halka açıklık oranı gibi kriterleri karşılamayan şirketleri çıkarıp yerlerine yenilerini alır. Borsa İstanbul'da BIST 100 gibi endekslerin bileşimi, Borsa İstanbul'un ilan ettiği dönemlerde güncellenir ve değişiklikler önceden duyurulur.

Şirketlerin bölünmesi, bedelsiz sermaye artırımı ya da birleşme gibi işlemlerde ise endeksin sürekliliğini korumak için hesaplamada düzeltme yapılır. Bu sayede bir şirketin hisse sayısındaki değişiklik, tek başına endeks değerini sıçratmaz. Bedelsiz sermaye artırımının ne olduğu için: Bedelsiz ve bedelli sermaye artırımı nedir, aralarındaki fark ne?

Kısaca

  • Endeks, seçilmiş hisselerin fiyat hareketini tek bir sayıda özetler.
  • Çoğu endeks piyasa değeri ağırlıklıdır; Dow Jones ve Nikkei 225 ise fiyat ağırlıklıdır.
  • Farklı endeksleri karşılaştırırken puan değil, yüzde değişim esas alınır.
  • Endeks bileşimi, endeks sağlayıcının kurallarına göre dönemsel olarak güncellenir.

Kaynak: S&P Dow Jones Indices, Nikkei, Nasdaq ve Borsa İstanbul endeks metodolojileri; Yahoo Finance kapanış verileri.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.