Bugün açıklanan verilere göre TCMB'nin brüt rezervleri 158,95 milyar dolar oldu; ayrıntılar "TCMB rezervleri 158,95 milyar dolara indi, altın rezervi 100 milyar doların altında" haberimizde. Bu rezervlerin bir bölümü, bankaların TCMB'de tutmak zorunda olduğu zorunlu karşılıklardan oluşuyor. Bu rehberde zorunlu karşılığın ne olduğunu, oranların nasıl belirlendiğini ve mevduat sahibini nasıl etkilediğini TCMB'nin resmî düzenlemelerine dayanarak anlatıyoruz. Oranlar, 1 Temmuz 2026'da Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklik itibarıyla verilmiştir.
Zorunlu karşılık nedir?
Zorunlu karşılık, bankaların topladıkları mevduat ve diğer bazı yükümlülüklerin belirli bir oranını Merkez Bankası'nda tutma zorunluluğudur. Örneğin bir banka vadesiz döviz mevduatı topladığında, bu mevduatın bir kısmını kredi olarak kullandıramaz; o kısmı TCMB'deki hesabında bulundurmak zorundadır.
Uygulamanın dayanağı, TCMB'nin para politikası araçlarını düzenleyen 1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan Zorunlu Karşılıklar Hakkında Tebliğ (Sayı: 2013/15)'dir. Tebliğ, hangi yükümlülüklerin karşılığa tabi olduğunu, oranları ve tesis esaslarını belirler; TCMB oranları tebliği değiştirerek günceller.
Ne işe yarar?
Zorunlu karşılık, merkez bankasının para politikası ve finansal istikrar araçlarından biridir:
- Likidite yönetimi: Oran yükseltildiğinde bankaların kredi olarak kullandırabileceği kaynak azalır; düşürüldüğünde artar.
- Kredi büyümesini yönlendirme: TCMB bazı dönemlerde oranları kredi büyümesi gibi koşullara bağlar. 1 Ekim 2026 tarihli makroihtiyati duyuruda, KOBİ kredileri için büyüme sınırı yüzde 4,5'ten yüzde 5'e yükseltildi.
- Vade ve para birimi tercihi: Kısa vadeli yükümlülüklere daha yüksek, uzun vadelilere daha düşük oran uygulanarak bankaların uzun vadeli kaynak bulması özendirilir.
Yabancı para yükümlülüklerde güncel oranlar
1 Temmuz 2026 tarihli ve 33297 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 2026/10 sayılı değişiklik tebliğine göre yabancı para yükümlülükler için oranlar şöyledir:
| Yükümlülük | Vade | Oran |
|---|---|---|
| Mevduat ve katılım fonu (yurt dışı banka mevduatı hariç) | Vadesiz, ihbarlı ve 1 aya kadar | %32 |
| Mevduat ve katılım fonu (yurt dışı banka mevduatı hariç) | 3 aya, 6 aya, 1 yıla kadar ve daha uzun | %28 |
| Müstakrizlerin fonları | – | %25 |
| Yurt içi yerleşiklerle repo yoluyla sağlanan fonlar (1 yıla kadar) | – | %25 |
| Diğer yükümlülükler (yurt dışı banka mevduatı dahil) | 1 yıla kadar | %21 |
| Diğer yükümlülükler | 2 yıla kadar | %10 |
| Diğer yükümlülükler | 3 yıla kadar | %8 |
| Diğer yükümlülükler | 5 yıla kadar | %3 |
| Diğer yükümlülükler | 5 yıldan uzun | %0 |
Aynı değişiklikle döviz mevduatı için Türk lirası cinsinden ayrıca karşılık tutulmasını öngören uygulama kaldırıldı ve vadesiz ile kısa vadeli döviz mevduatına uygulanan oranlar 2'şer puan artırılarak yüzde 32 ve yüzde 28'e çıkarıldı.
Türk lirası yükümlülükler için oranlar ayrı bir tabloda belirlenir ve TCMB tarafından sık güncellenir; 1 Ekim 2026'daki son duyuruda Türk lirası zorunlu karşılıklarda bloke tesis oranlarının düşürüldüğü açıklandı. Güncel Türk lirası oranları TCMB'nin internet sitesindeki "Zorunlu Karşılıklar" sayfasında yer alır.
Örnek hesap
Bir banka 100 milyon dolarlık vadesiz döviz mevduatı topladıysa, yüzde 32 oranına göre bunun 32 milyon dolarını zorunlu karşılık olarak TCMB'de tutar. Kalan 68 milyon dolar kredi ve diğer işlemlerde kullanılabilir. Aynı tutar 1 yıl vadeli döviz mevduatı olsaydı oran yüzde 28 olacağı için TCMB'de tutulacak tutar 28 milyon dolara inerdi.
Rezervlerle ilişkisi
Bankaların döviz cinsinden tuttuğu zorunlu karşılıklar TCMB'nin bilançosunda yer alır ve brüt rezervlerin içinde sayılır. Bu yüzden zorunlu karşılık oranlarındaki ya da bankaların döviz yükümlülüklerindeki değişimler brüt rezerv rakamını da etkiler. Bu tutarlar bankalara ait olduğu için, merkez bankasının kendi kaynağını gösteren net rezerv hesaplanırken düşülür.
Mevduat sahibini nasıl etkiler?
Zorunlu karşılık mevduat sahibinin parasından kesinti değildir; mevduatın tamamı sahibine aittir ve sözleşmedeki koşullarla geri ödenir. Ancak banka, karşılık olarak TCMB'de tuttuğu kısmı kredi olarak kullandıramadığı için bu durum bankaların mevduata önerdiği faiz ve kredi faizleri üzerinde etkili olabilen maliyet kalemlerinden biridir. Mevduatın güvencesi ise ayrı bir konudur ve Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu kapsamındadır.
Sık sorulan sorular
Zorunlu karşılık oranlarını kim belirler? TCMB, Zorunlu Karşılıklar Hakkında Tebliğ'i değiştirerek belirler; değişiklikler Resmî Gazete'de yayımlanır.
Katılım bankaları da kapsamda mı? Evet. Tebliğ, katılım bankalarının topladığı katılım fonlarını da kapsar; oranlar mevduatla birlikte aynı satırda yer alır.
Oranlar ne sıklıkla değişir? Belirli bir takvimi yoktur; TCMB para politikası ve makroihtiyati gerekçelerle değiştirir ve basın duyurusuyla açıklar.
Kaynak: TCMB, Zorunlu Karşılıklar Hakkında Tebliğ (Sayı: 2013/15) ve değişiklik tebliği (Sayı: 2026/10, Resmî Gazete 1 Temmuz 2026, sayı 33297); TCMB Makroihtiyati Çerçeveye İlişkin Basın Duyurusu (1 Ekim 2026, sayı 2026-43); 1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.
